एका सायकलचा प्रवास....

मोटार सायकल रस्त्यावरून धावण्यापूर्वी ‘सायकल’ ला चार चाकीचा सन्मान होता. ज्यांच्याकडे सायकल असायची त्यांची गणना मध्यमवर्गीय श्रीमंत गटात व्हायची म्हणजेच श्रीमंतीचा ‘अंगणात सायकल’ हा पण एक निकष असायचा.आज लोक टू व्हीलर, फोर व्हीलर ची जी काळजी घेतात तीच काळजी त्यावेळेस सायकलची घ्यायचे.घरातून बाहेर पडतांना सायकल कपड्याने चकाचक व्हायची.सायकल च्या टायर मधील हवा तसेच सायकल चे ब्रेक ही तपासले जायचे.आठवड्यातून एकदा तरी ओइलिंग आणि सायकल वर पाणी पडायचे.काही छंदींच्या सायकलला तर आरसा अन रेडियम च्या प्लेट्स ची सजावट पण असायची.सायंकाळी रस्त्यावरून अनेक सायकली धावतांना दिसायच्या.सायकली चा एक वेगळाच मिजास होता.पुण्याची तर ‘सायकली’ चे शहर अशीही एक ओळख होती.त्याच पुण्यातील एका सायकलीच्या प्रवासाची ही गोष्ट.... पुणे विद्यापीठ म्हणजे हुशार,गरीब,होतकरू विद्यार्थ्यांचा गोतावळा.महाराष्ट्राच्या काण्या –कोपर्याबतुन हे विद्यार्थी कुणाच्या तरी मदतीने आणि कुणा कडून तरी प्राप्त ऐकिव माहिती वर शिक्षणाची भूक भागविण्यासाठी ,ध्येयप्राप्तीचे स्वप्न घेऊन विद्यापीठात ढेरेदाखल होतात.अशा विद्यार्थ्यांना आजही ‘सायकल’ हे वेळ व पैशाची बचत करणार आनंदाचे एक साधन वाटतं ,म्हणून अनेक विद्यार्थी विद्यापीठात व कामानिमित्त पुणे शहरात सायकल वरून फिरतांना दिसतात. दिपक जाधव हा मूळचा सोलापूरचा.सोलापूरच्या ‘वालचंद’ चा विद्यार्थी. घरची परिस्थिती बेताचिच म्हणजे गरीबीची व्याख्या शिकण्याची कधी त्याला गरज पडली नाही,आतापर्यंत तो ती अनुभवत आला होता.बी.ए ला असतांनाच प्रा.नीला सरानी पुणे विद्यापीठाबद्दल बरच काही सांगितले होते. म्हणूनच एम.ए करायचे ते पुणे विद्यापीठातूनच हे त्याचं बी.ए ला असतानाच ठरलेल. त्यानुसार तो राज्यशास्र विभागात एम.ए ला प्रवेशित झाला. राज्यशास्र विभाग विद्यापीठातील एक नावाजलेला विभाग.विद्वान प्राध्यापक आणि चळवळी विद्यार्थी यामुळे राज्यशास्र विभागाचे एक वेगळेच वलय विद्यापीठात आहे.सुरवातीला सार काही नवीन वाटते परंतु लवकरच कमवा शिका,विभाग,लेक्चर,जयकर,तात्विक चर्चा,अनिकेत,ओपन,आदर्श,ऐलीस गार्डन हे पुणे विद्यापीठातील विद्यार्थाच्या अंगात भिनत जाते आणि यातच पुणे विद्यापीठाचे वेगळेपण दडलेले आहे. विद्यापीठात त्यावेळी वेगवेगळ्या कारणांसाठी विद्यार्थी आंदोलन करत,उपोषणाला बसत.कधी एम.फील-पी.एच.डी च्या विद्यावेतनाबाबत,कधी होस्टेल बाबत,कधी रिफेटरी,कॅंटीन च्या भाववाढीबाबत तर कधी नेट सेट च्या प्रश्नाबाबत...त्याच्या सोबतीला सिनेट मधील चर्चा,विभागातील विविध विषयांवरील चर्चासत्रे,विद्यापीठात साजर्यार होणार्याा जयंत्या आणि पुण्यतिथी,या सर्व घटनांना पत्रकारांच्या माध्यमातून वर्तमानपत्रात,माध्यमात प्रसिद्धी मिळायची.त्यामुळे एलेक्ट्रोनिक मेडिया,माध्यम,पत्रकारिता,पत्रकार हे शब्द खूप वजनदार वाटायला लागले.या सर्वांचा परिणाम म्हणजे ‘मेडिया’ हे एक बदलांचे ‘वलयांकित’ माध्यम आहे याची प्रथमच प्रकर्षाने जाणिव झाली,त्या जाणिवेतून दिपक सारखे अनेक मित्र पत्रकारितेकडे वळले. पुणे विद्यापीठाच जर्नलिज्म,थेट विद्यापीठाच्या बाहेर एफसी रोड वरील रानडे इंस्टीट्यूट ला.साहजिकच पीएमटी ने पुणे विद्यापीठ ते म्हसोबा गेट जायचं आणि म्हसोबा गेट पासून पायी ‘रूपाली’, ‘वैशाली’ करत करत रानडेला पोहचायचे.यासाठी पीएमटी हा बेस्ट पर्याय परंतु त्यातील मुख्य अडचण म्हणजे पैशांची,म्हणूनच दिपक व त्याच्या मित्रांनी सायकलची व्यवस्था केली.पुणे विद्यापीठ ते रानडे हा नित्य नवीन अनुभव देणारा रोजचाच प्रवास त्यातून सुरू झाला.या मित्रांना जातांना फारसं काही वाटायचे नाही कारण जातांना उतारचा मार्ग परंतु येतांना मात्र त्यांची चांगलीच दमछाक व्हायची.त्यामुळे ते कधी कधी ज्ञानेश्वर पादुका चौकातून वरच्या मार्गाने सेनापती बापट रस्त्याला किंवा सिम्बिओसिस,गवर्नमेंट पोलिटेक्निक कडून विद्यापीठ गाठायचे.या प्रवासातून अन त्यांनी घेतलेल्या कष्टातून त्यांच्या पदरात पत्रकारितेची पदविका पडली.त्या आधारावर ते ‘पत्रकार’ म्हणून कार्यरत झाले. दिपक ‘पुढारी’ला जॉइन झाला आणि त्याने ठरविले की,आपली सायकल आपल्या सारख्याच गरीब व होतकरू विद्यार्थ्याला वापरायला द्यायची पण ती एका अटीवर,ती म्हणजे त्या विद्यार्थ्याने सुद्धा सायकल चा वापर झाल्यानंतर दुसर्याय विद्यार्थ्याला ती वापरायला द्यायची.अशा प्रकारे दिपक च्या सायकलचा प्रवास एका हातून दुसर्यात हाती सुरू झाला.परंतु दुर्दैवाने जो मित्र ही सायकल वापरत होता त्याने ‘पत्रकार भवना’ जवळ ही सायकल ठेवली असतांना तेथून ती चोरीला गेली.परंतु ही झाली अपवादात्मक गोष्ट.आपल्याजवळ सुद्धा पुस्तके,रजिस्टर,इलेक्ट्रोंनिक साधने,कपडे,पादत्राणे,फर्निचर,टेबल लॅम्प ,सायकल,बॅग….यासारख्या अनेक वस्तु असतात की ज्या आपली गरज संपल्यावर दुसर्यां्च्या उपयोगी येणार्याे असतात.परंतु अनेकदा ह्या वस्तु आपल्याजवळ धूळ खात पडून असतात म्हणजेच आपल्याकडून दुसर्यांेच्या गरजांचा फारसा विचार होताना दिसत नाही. ‘विंदा’ ची देणार्याणने देत जावे....ही आमची मुखपाठ....परंतु कृतीत मात्र येत नाही. वस्तूंच्या या प्रवासामध्ये मात्र एक काळजी असावी.तेथे फक्त ‘एकमेकांच्या गरजपुर्तींचा’ निखळ आनंद असावा.मान-अपमान,अहंकार,गरीब-श्रीमंत यासारख्या भावनांचा तेथे लवलेशही नसावा,म्हणजे तो ‘देण्या-घेण्याचा व्यवहार’ ठरत नाही. आपल्याजवळ असणार्याह वस्तूंना सुद्धा असा प्रवास करता येईल का ???...